सांकेतिक तस्बिर फिचर
भोटेकोशीको बाढीले सबैथोक बगाएपछि पनि बाँकी रहेको एउटा कुरा-मानिसको आशा
उत्तरगया–३, ठूलो गाउँ, रसुवा । बिहानको उज्यालो राम्ररी फैलिन नपाउँदै ठूलो गाउँमाथिको आकाशमा बादलको बाक्लो तह थियो । केही दिनअघिको वर्षाले बाटो अझै चिसो बनाएको थियो । ठाउँ–ठाउँमा सडकमा जमेको हिलो, कतै पहिरोले खोतलेको भित्तो, कतै भत्किएको सडकको किनारा ।
गाउँतर्फ जाने बाटोमा गाडीको गति आफैँ सुस्त हुन्थ्यो ।
कहिले चालकले गाडी रोकेर अगाडिको बाटो नियाल्थे। कहिले टोलीका सदस्यहरू गाडीबाट ओर्लिएर हिलोको अवस्था हेर्थे । राहत सामग्रीले भरिएका सातवटा गाडी सावधानीपूर्वक अघि बढिरहेका थिए ।
गाडीभित्र खाद्यान्न थियो, त्रिपाल थियो, म्याट थियो, कपडा थियो, भाँडाकुँडा थिए, घर गुमाएका परिवारका लागि आवश्यक पर्ने केही आधारभूत सामग्री थिए ।
तर त्यो यात्रामा बोकेर लगिएको सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा कुनै बोरा वा प्याकेटमा थिएन ।
त्यो थियो—आशा ।
पोखराबाट रसुवाको उत्तरगया गाउँपालिका–३ स्थित ठूलो गाउँसम्मको यो यात्रा सामान्य राहत वितरणको यात्रा थिएन । यो भोटेकोशी बाढीले सडक, पुल र घरसँगै मानिसको जीवनमा पारेको गहिरो चोटलाई नजिकबाट देख्ने यात्रा थियो ।
यो थियो कर्मफ्लाइट्स फाउन्डेसन नेपालको दोस्रो चरणको राहत अभियान ।
बाढी गएको १६ दिनपछि पनि समय रोकिएको थियो
भोटेकोशी उर्लिएर आएको १६ दिन भइसकेको थियो ।
तर ठूलो गाउँका केही परिवारका लागि बाढीको त्यो दिन अझै सकिएको थिएन ।
कुनै घरमा मानिसहरू हराएका थिए । कुनै घरमा फर्केर आउने मानिसको प्रतीक्षा थियो । कुनै घर अब घर रहेन । कसैको खेतीपाती बग्यो । कसैको पसल बन्द भयो । कसैको रोजगारीको आधार हरायो ।
करिब ४८० परिवार प्रभावित भएको यस क्षेत्रमा २१ परिवार पूर्ण रूपमा विस्थापित भएका छन् ।
वडा अध्यक्ष लालबहादुर लामाका अनुसार बाढीपछि ३१ जना अझै बेपत्ता छन् ।
३१ ।
यो केवल एउटा संख्या होइन ।
यो ३१ परिवारको प्रतीक्षा हो । ३१ घरको मौनता हो । ३१ परिवारको अधुरो कथा हो ।
“बाढीले घर मात्र होइन, परिवारको आधार र भविष्यसमेत हल्लाइदिएको छ,” वडा अध्यक्ष लामा भन्छन्, “बेपत्ता आफन्तको खबर पर्खिरहेका परिवारको पीडा हामीले नजिकबाट महसुस गरेका छौँ ।”
बाढीबाट ज्यान गुमाउने वा बेपत्ता हुनेमध्ये धेरै युवा रहेको स्थानीय नेतृत्वको भनाइ छ। धेरैजसो ३५ वर्षभन्दा कम उमेरका ।
उनीहरूमध्ये कतिपय चीनतर्फ काम गर्थे । कतिपय जलविद्युत् आयोजना वा सुरुङ निर्माणमा संलग्न थिए ।
युवा सदस्य गुमाउनु भनेको एउटा परिवारले एउटा प्रियजन गुमाउनु मात्र होइन, त्यो घरको आम्दानीको स्रोत गुमाउनु पनि हो, बालबालिकाको पढाइ, वृद्धवृद्धाको हेरचाह र दैनिक जीवनको आधार नै कमजोर हुनु हो ।
त्यसैले ठूलो गाउँको पीडा बाढीको पानीसँगै रोकिएको छैन ।
पोखराबाट सुरु भएको कठिन यात्रा
राहत बोकेर पोखराबाट ठूलो गाउँतर्फ निस्किएको १५ सदस्यीय टोलीलाई सुरुमा नै थाहा थियो-गन्तव्य सजिलो छैन ।
सातवटा गाडीमा सामग्री राखियो। यात्रा सुरु भयो ।
आरुघाट, साल्यानटार, धादिङबेँसी, सिरान बजार, ओलीडाँडा र सामरी हुँदै टोली मेघाङ गाउँपालिकाको कार्यालय पुग्यो ।
त्यसपछि देउराली, सुन्तलाबारी र सालाखु खोला पार गर्दै किर्ने बगर, काउले, किस्पाङ र सातदोबाटो हुँदै उत्तरगया गाउँपालिका–२ को डाँडागाउँतर्फ यात्रा अघि बढ्यो ।
त्यहाँबाट वडा नं. ३ को ठूलो गाउँ अझै बाँकी थियो ।
सडकको अवस्था ठाउँअनुसार फरक थियो, तर एउटै कुरा समान थियो-सावधानी ।
हिलोले गाडी तान्थ्यो । चिप्लो बाटोमा टायरको पकड कमजोर हुन्थ्यो । कतै सडक साँघुरिएको थियो । कतै भत्किएको भागले गाडीलाई जोखिममा पार्थ्यो ।
राहत सामग्री बोकेका गाडीहरूका लागि यात्रा केवल दूरी पार गर्नु थिएन, सामग्री सुरक्षित राखेर गन्तव्यसम्म पुर्याउनु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण थियो ।
“हामीले बाटोमा धेरैपटक गाडी रोकेर सामग्री जाँच्यौँ,” टोलीका चालक तथा सहयोगीहरू सम्झन्छन्, “कहिले हिलोले गाडी तान्थ्यो, कहिले सडक नै हराएजस्तो देखिन्थ्यो ।”
तीन दिनसम्मको यात्रा ।
तीन दिनसम्म बाटो, हिलो, पहिरो र अनिश्चितता ।
अन्ततः ठूलो गाउँ देखियो ।
त्यो क्षण टोलीका लागि गन्तव्यमा पुगेको क्षण मात्र थिएन । त्यो तीन दिनको संघर्षको उत्तर थियो ।
“गाउँमा पुगेर परिवारहरूको अनुहार देखेपछि सबै थकान हरायो,” उनीहरू भन्छन् ।
१० टनभन्दा बढी राहत, तर त्यसको अर्थ अझ ठूलो
कर्मफ्लाइट्सका कार्यक्रम निर्देशक प्रेमबहादुर कुँवरका अनुसार सातवटा गाडीमार्फत १० टनभन्दा बढी राहत सामग्री ठूलो गाउँ पुर्याइएको थियो ।
राहतमा खाद्यान्न, खाना पकाउने भाँडाकुँडा, ओछ्यानका सामग्री, पाल, म्याट, त्रिपाल, कपडा तथा अन्य अत्यावश्यक घरेलु सामग्री थिए ।
२१ पूर्ण रूपमा विस्थापित परिवारलाई व्यक्तिगत रूपमा राहत प्याकेज हस्तान्तरण गरियो । बाँकी सामग्री प्रभावित परिवारमा निष्पक्ष रूपमा वितरण गर्न वडा कार्यालयलाई हस्तान्तरण गरियो ।
कुल राहत सामग्रीको मूल्य करिब २० लाख रुपैयाँ थियो ।
कागजमा हेर्दा यो एउटा रकम हो ।
तर राहत पाउने परिवारका लागि यसको अर्थ फरक–फरक थियो ।
घर गुमाएको परिवारका लागि त्रिपाल एउटा अस्थायी छानो थियो ।
भान्साका सामान गुमाएको परिवारका लागि एउटा भाँडो फेरि चुलो बाल्ने आधार थियो ।
खाद्यान्न एउटा परिवारको केही दिनको चिन्ता कम गर्ने माध्यम थियो ।
कपडा एउटा बालकको शरीर ढाक्ने आवश्यकता थियो ।
कुँवरका शब्दमा, “हामीले राहत सामग्री मात्र पुर्याएका होइनौँ, कठिन अवस्थामा रहेका परिवारलाई ‘तपाईंहरू एक्लै हुनुहुन्न’ भन्ने सन्देश पनि पुर्याएका हौँ ।”
सायद राहतको वास्तविक अर्थ यही हो।
बाढीको पीडा समुदायको सीमाभन्दा बाहिर छ
ठूलो गाउँमा गुरुङ र तामाङ समुदायको बाहुल्य छ । दलित समुदायको पनि यहाँ बसोबास छ ।
तर विपद्ले समुदाय छुट्याएन ।
बाढीले सबैलाई एउटै संकटमा उभ्यायो ।
कसैको घर ठूलो थियो, कसैको सानो । कसैसँग थोरै बचत थियो, कसैसँग केही थिएन । तर बाढी आएपछि सबैले एउटै प्रश्न सामना गर्नुपर्यो-अब कसरी बाँच्ने?
कसैले घर गुमायो ।
कसैले खेती ।
कसैले पसल ।
कसैले रोजगारी ।
र केही परिवारले आफ्नै मानिस गुमाए ।
यही कारण ठूलो गाउँमा राहतको आवश्यकता केवल खाद्यान्नमा सीमित छैन ।
यहाँ पुनःस्थापनाको कथा सुरु भइसकेको छ।
महिलाहरूले सुनाएको अर्को पीडा
राहत वितरणको भीडमा धेरै आवश्यकताहरू देखिन्छन् ।
तर केही आवश्यकता आँखाले देखिँदैनन् ।
महिनावारी स्वच्छता त्यस्तै एउटा आवश्यकता हो ।
गाउँका महिलाहरूले सेनेटरी प्याडको अभाव सुनाए । नजिकका पसलहरू बन्द छन् । सञ्चालनमा रहेका थोरै पसलमा पनि आवश्यक सामग्री पाइँदैन ।
विपद्को समयमा महिला र किशोरीका यस्ता आवश्यकता धेरैपटक राहतको प्राथमिक सूचीबाट बाहिरिन्छन् ।
तर उनीहरूका लागि यो आधारभूत आवश्यकता हो ।
राहत वितरणमा प्रत्यक्ष संलग्न रेणुका कार्कीले यही विषयलाई विशेष रूपमा उठाइन् ।
“महिलाहरूका लागि महिनावारी स्वच्छता पनि खाद्यान्न र सुरक्षित बसोबासजत्तिकै महत्वपूर्ण आवश्यकता हो,” उनी भन्छिन्, “आगामी राहतमा यसलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ।”
बाढीले सडक बन्द गर्दा एउटा परिवारको बजारसँगको सम्बन्ध मात्र टुट्दैन । महिलाको स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित अत्यावश्यक सामग्रीको पहुँच पनि टुट्छ ।
त्यसैले विपद् व्यवस्थापनको सूचीमा यस्ता आवश्यकतालाई केन्द्रमा राख्नु आवश्यक छ ।
औषधि खोज्दै वृद्धवृद्धा
ठूलो गाउँमा स्वास्थ्यसम्बन्धी अर्को समस्या पनि देखिएको छ ।
वृद्धवृद्धा र दीर्घरोग भएका मानिसले नियमित सेवन गर्ने औषधि पाउन कठिन हुन थालेको छ ।
थाइराइड, मधुमेह र उच्च रक्तचापका बिरामीका लागि आवश्यक औषधिको पहुँच प्रभावित भएको स्थानीय स्वास्थ्यकर्मी बताउँछन् ।
“बाढीपछि स्वास्थ्य सेवा र औषधिको नियमित पहुँच टुटेको छ,” स्वास्थ्यकर्मी भन्छन्, “अब राहतसँगै स्वास्थ्यसम्बन्धी सहयोग पनि निरन्तर आवश्यक छ ।”
यो समस्या गम्भीर छ ।
किनकि भोक केही दिन सहन सकिएला तर नियमित औषधि चाहिने बिरामीका लागि औषधिको अभावले तत्कालै स्वास्थ्य जोखिम निम्त्याउन सक्छ ।
अबको राहतमा खाद्यान्नसँगै औषधि, स्वास्थ्य सामग्री, महिनावारी स्वच्छता सामग्री र विशेष आवश्यकता भएका परिवारका लागि लक्षित सहयोग आवश्यक देखिन्छ ।
पैसा भएर पनि सामान नपाइने गाउँ
बाढीले सडक र पुल मात्र भत्काएको छैन ।
यसले बजारसँगको सम्बन्ध पनि भत्काएको छ ।
तल्लो क्षेत्रमा सञ्चालनमा रहेका धेरै पसल बन्द छन् । सडक अवरुद्ध हुँदा काठमाडौं र अन्य प्रमुख बजारबाट सामान ल्याउन कठिन छ ।
स्थानीयवासीका अनुसार पैसा भएर पनि आवश्यक सामान किन्न नपाउने अवस्था छ ।
यसले विपद्को अर्को स्वरूप देखाउँछ ।
विपद् भनेको केवल भत्किएको घर होइन ।
विपद् भनेको आपूर्ति प्रणाली टुट्नु पनि हो ।
बजार बन्द हुनु पनि हो ।
औषधि नपाइनु पनि हो ।
बालबालिकाको पढाइ प्रभावित हुनु पनि हो ।
र रोजगारीमा निर्भर परिवारको आम्दानी अचानक बन्द हुनु पनि हो ।
त्यसैले राहतको अवधि पनि विपद्को प्रकृतिअनुसार लामो हुन सक्छ ।
“राहतको प्याकेट दिँदा देखिएको आशा नै हाम्रो पुरस्कार हो”
रेणुका कार्कीका लागि ठूलो गाउँसम्मको यात्रा कठिन थियो ।
तर गाउँ पुगेपछि यात्राको अर्थ बदलियो ।
“पोखराबाट रसुवासम्मको यात्रा कठिन, चुनौतीपूर्ण र चिप्लो थियो। यात्रा सहज वा आरामदायी थिएन,” उनी भन्छिन्, “तर प्रभावित परिवारसम्म पुगेर उनीहरूलाई थोरै भए पनि सहयोग गर्न पाउँदा हामीलाई अत्यन्त खुसी लाग्यो ।”
उनको आँखामा राहत वितरणको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि पैसा वा सामग्रीको मूल्य होइन ।
“राहतको प्याकेट दिँदा परिवारका आँखामा देखिएको आशा नै हाम्रो सबैभन्दा ठूलो पुरस्कार हो ।”
त्यो आशा नै शायद कुनै पनि राहत अभियानको वास्तविक प्रतिफल हो ।
सूचना, समन्वय र स्थानीय हात
दुर्गम बस्तीमा राहत पुर्याउनु सजिलो हुँदैन ।
कुन बाटो खुला छ? कहाँ पहिरो छ? कुन परिवार बढी प्रभावित छ? राहत कसरी वितरण गर्ने? सामग्री कहाँ राख्ने?
यी सबै प्रश्नको उत्तर स्थानीय समन्वयबाट आउँछ ।
सूचना प्रविधि तथा समन्वयमा सहयोग गरेका सुभाष पौडेलका अनुसार यस्तो अभियानमा सही सूचना र निरन्तर सम्पर्क अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ ।
“यस्तो दुर्गम क्षेत्रमा राहत पुर्याउन सही सूचना, निरन्तर सम्पर्क र टोलीबीचको समन्वय अत्यन्त आवश्यक हुन्छ,” उनी भन्छन्, “बाटो कठिन भए पनि सबैले एउटै उद्देश्यका साथ काम गर्दा अभियान सफल भयो ।”
उत्तरगया गाउँपालिकाका अध्यक्ष माधव आचार्यले गाउँसम्म पुग्ने समन्वयमा सहयोग गरे ।
वडा अध्यक्ष लालबहादुर लामा, वडा सचिव अजय लामा तथा स्थानीय नेतृत्व र समुदायको सहयोगले राहत वितरणलाई व्यवस्थित बनाउन मद्दत गर्यो ।
सिंहदरबारस्थित हेल्प डेस्कबाट निरन्तर मार्गदर्शन तथा समन्वय गर्ने रमेश पौड्यालप्रति पनि टोलीले आभार व्यक्त गरेको छ ।
राहत अभियानमा नव आदर्श सामुदायिक विकास समाज, लामाचौर, एएए नेपाल, नेपाल सोनरी तथा अन्य स्थानीय तथा अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगी, साथीभाइ र परिवारजनको समेत साथ थियो।
राहतको गाडी फर्कियो, तर आवश्यकता बाँकी रह्यो
सौगात अधिकारीका लागि ठूलो गाउँको सबैभन्दा सम्झनलायक क्षण गाउँलेको आत्मीय स्वागत थियो ।
“हामीले बाटोमा धेरै कठिनाइ भोग्यौँ,” उनी भन्छन्, “तर गाउँ पुगेपछि स्थानीयवासीले दिएको आत्मीय स्वागतले मन छोयो ।”
त्यहाँ सहयोग दिने र सहयोग लिनेबीचको दूरी साँच्चिकै सानो भएको थियो ।
तर राहतको गाडी फर्किएपछि पनि गाउँको आवश्यकता बाँकी नै रह्यो ।
१० टनभन्दा बढी सामग्री पुगे पनि घरहरू पुनर्निर्माण भएका छैनन् ।
२० लाख रुपैयाँको राहत पुगे पनि जीविकोपार्जन पुनःस्थापित भएको छैन ।
त्रिपाल पुगे पनि स्थायी छाना बनेको छैन ।
खाद्यान्न पुगे पनि बजार खुलेको छैन ।
र सबैभन्दा ठूलो कुरा—बेपत्ता मानिसहरू अझै फर्किएका छैनन् ।
अबको यात्रा पुनःस्थापनातर्फ
एएएनका अध्यक्ष बोधराज पौडेल राहतलाई केवल सामग्री वितरणका रूपमा हेर्न नहुने बताउँछन् ।
“राहत अभियान केवल सामग्री वितरण गर्ने कार्यक्रम होइन; यो समुदायसँग हातेमालो गर्ने प्रक्रिया हो,” उनी भन्छन्, “दुर्गम बस्तीमा पुगेर स्थानीय आवश्यकता बुझ्नु र सम्मानपूर्वक सहयोग गर्नु नै हाम्रो प्राथमिकता हो ।”
नव आदर्श सामुदायिक विकास समाज, लामाचौरका अध्यक्ष इन्जिनियर दिनेश भण्डारीले पनि तत्कालीन राहतसँगै दीर्घकालीन पुनर्निर्माणमा जोड दिएका छन् ।
“प्राकृतिक विपत्तिपछि पुनर्निर्माण लामो प्रक्रिया हो,” उनी भन्छन्, “तत्कालीन राहतसँगै सुरक्षित पूर्वाधार, शिक्षा, स्वास्थ्य र जीविकोपार्जनमा पनि दीर्घकालीन सहयोग आवश्यक छ ।”
अब ठूलो गाउँका लागि यही नै मुख्य प्रश्न हो ।
राहत कहिले पुनःस्थापनामा बदलिन्छ?
सडक कहिले सुरक्षित हुन्छ?
पुल कहिले बन्छ?
बजार कहिले खुल्छ?
बालबालिका नियमित विद्यालय कहिले जान्छन्?
दीर्घरोगीले नियमित औषधि कहिले पाउँछन्?
र रोजगारी गुमाएका परिवारले आफ्नो जीवन फेरि कहिले सुरु गर्न सक्छन्?
यी प्रश्नको उत्तर कुनै एउटा राहत अभियानले दिन सक्दैन ।
तर एउटा राहत अभियानले बाटो देखाउन सक्छ ।
“हामी फेरि फर्कनेछौँ”
टोलीका सदस्य कृष्णप्रसाद पोखरेलका लागि ठूलो गाउँसम्म पुग्नु एउटा असाधारण अनुभव थियो ।
“तीन दिनको यात्रापछि ठूलो गाउँ पुग्नु एउटा कठिन युद्ध जितेजस्तो लाग्यो,” उनी भन्छन्, “मानिसविरुद्धको युद्ध होइन, दूरी, हिलो, भत्किएका सडक, नदी र अनिश्चितताविरुद्धको युद्ध।”
टोली राहत बोकेर गएको थियो ।
तर फर्किँदा उनीहरूसँग अर्को कुरा पनि थियो-आवश्यकताको स्पष्ट तस्वीर।
त्यसैले उनीहरू फेरि फर्किने योजना बनाइरहेका छन् ।
यसपटक खाद्यान्नसँगै औषधि हुनेछ ।
बालबालिकाका लागि शैक्षिक सामग्री हुनेछ ।
महिलाका लागि महिनावारी स्वच्छताका सामग्री हुनेछ ।
सामुदायिक भान्साका लागि आवश्यक सामग्री हुनेछ ।
र सम्भवतः अझ भित्रका बस्तीहरूमा पुग्ने प्रयास हुनेछ ।
“हामी औषधि, शैक्षिक सामग्री, महिनावारी स्वच्छताका सामग्री र सामुदायिक भान्साका आवश्यक सामग्री लिएर फेरि अझ भित्रसम्म फर्कनेछौँ,” पोखरेल भन्छन् ।
यो एउटा वाचा हो ।
र विपद्मा परेका मानिसका लागि कहिलेकाहीँ एउटा वाचा पनि ठूलो सहारा बन्न सक्छ ।
अन्तिम होइन, सुरुवात
ठूलो गाउँमा भोटेकोशीको बाढीले गहिरो घाउ बनाएको छ ।
त्यो घाउ केही बोरा चामलले निको हुँदैन ।
केही त्रिपालले स्थायी घर बन्दैन ।
केही दिनको राहतले हराएको रोजगारी फर्किँदैन ।
र बेपत्ता आफन्तको पीडा कुनै राहत प्याकेटले मेट्न सक्दैन ।
तर राहतले एउटा महत्वपूर्ण काम गर्छ ।
यसले संकटमा परेको मानिसलाई केही समयका लागि उभिन मद्दत गर्छ ।
उसलाई एक्लो छैन भन्ने महसुस गराउँछ ।
उसको पीडा कसैले सुनेको छ भन्ने विश्वास दिलाउँछ ।
कर्मफ्लाइट्सको दोस्रो चरणको अभियानले ठूलो गाउँका केही तत्कालीन आवश्यकता पूरा गर्यो । तर यो अभियानको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि शायद त्यसभन्दा पर छ ।
यसले दुर्गम बस्तीको वास्तविक आवश्यकता बाहिर ल्याएको छ ।
यसले देखाएको छ-विपद्पछिको राहत केवल खाद्यान्न र त्रिपालको कुरा होइन ।
यो स्वास्थ्यको कुरा हो ।
महिलाको सम्मान र स्वच्छताको कुरा हो ।
बालबालिकाको शिक्षाको कुरा हो ।
बुढाबुढीको औषधिको कुरा हो ।
रोजगारीको कुरा हो ।
सुरक्षित सडक र पुलको कुरा हो ।
र अन्ततः, मानिसले आफ्नो जीवन फेरि आफ्नै खुट्टामा उभ्याउने अवसर पाउने कुरा हो ।
पोखराबाट ठूलो गाउँसम्म पुगेका सातवटा गाडी फर्किसकेका छन् ।
तर ठूलो गाउँको यात्रा सकिएको छैन ।
अब सुरु भएको छ-राहतबाट पुनःस्थापनातर्फको यात्रा ।
भोटेकोशीले धेरै कुरा बगायो ।
तर एउटा कुरा बगाउन सकेन-मानिसको आशा ।
र त्यही आशालाई समातेर ठूलो गाउँ फेरि उठ्न खोजिरहेको छ ।
